همهچیز از روزی شروع شد که به دنیا آمدم. مادر سگم سر و پشت مرا لیسید و کنار خودش خواباند. نخستین بویی که در زندگی حس کردم، بوی او بود و نخستین مزهای که شناختم، طعم شیر بود؛ گرم و شیرین.
حدود نهمین روز ـ آنطور که بعدها مادرم تعریف کرد ـ شروع به شنیدن صداها کردم و دو هفته پس از تولد، چشم راستم را باز کردم. چشم چپ هم البته باز شد، اما چند روز بعد. آن موقع به سختی میتوانستم روشنایی را از سایه تشخیص دهم. و بعد، حدود چهار هفته بعد، توانستم رنگها و شکل چیزها را تشخیص بدهم.
همان زمان حسی تازه در من بیدار شد؛ همان چیزی که آدمها به آن کنجکاوی میگویند. هنوز تولهسگ بودم که اتفاقی افتاد که زندگیام را تغییر داد و علاقهام به علم را برانگیخت.
من نزد آکادمیسین ایوان پتروویچ زندگی میکردم. یک روز دخترش، نگین، حبابهای صابون درست میکرد. او نی باریک و بلند، مثل سوزن، را در لولهای کوچک پر از آب صابون فرو میکرد و در هوا فوت میکرد. حبابها ابتدا کوچک بودند، به اندازه بینی من، و بعد بزرگتر و باشکوهتر میشدند و دیگر حباب نبودند، بلکه حبابهای غولپیکر بودند!
دختر با نیاش مثل چوب جادو تکانی داد و حباب با باد به سمت درخت توسی بزرگ، به بزرگی یک خانه، رفت. خورشید روی دیوارههای شفافش میرقصید و از میان آن همه چیز دیده میشد. ناگهان چیزی عجیب دیدم. انگار یک رنگ نبود، بلکه چند رنگ بود؛ هفت رنگ. آنها روی پوسته شفاف حباب در هم میلغزیدند و چنان مسحورکننده بودند که یک دقیقهای خشکم زد. بعد خواستم این زیبایی را بگیرم تا برای مادرم ببرم و نشانش بدهم.
پاهایم را فنری جمع کردم، دمم را تکان دادم و انگار خود زمین نیرویی به من داد تا بپرم. هرگز آنقدر بلند نپریده بودم. آماده بودم چیزی را که تا آن روز نشناخته بودم بگیرم و با دندانهای بههمفشرده این زیبایی ناشناخته را به مادر دوستداشتنیام ببرم. اما فقط طعم تلخمزه صابون را روی زبان و بینی حساس سیاهرنگم حس کردم و صدای خنده دختر را شنیدم.
پارس کردم و با این کار خندههای زنگدار کودکانهاش دوباره بلند شد. این ماجرا چند بار تکرار شد، اما آن زیبایی چندرنگ همیشه از دست من میگریخت و هرگز در دستانم، یا بهتر بگویم میان دندانهایم، نیفتاد.
آکادمیسین خودش به صدای پارس من آمد. ریشاش را نوازش کرد، روی پلهها نشست، دخترش را روی زانو نشاند و با خنده شروع به توضیح دادن کرد:
احتمالاً توبیاس رنگینکمان را دیده. برای همین خواسته آن را بگیرد.
بابا! رنگینکمان چیست؟
آکادمیسین فقط یک لحظه فکر کرد، و بعد به من نگاه کرد:
گوش کن! شاید به درد تو بخورد.
سپس رو به دخترش کرد. من جلوتر رفتم و کنار پاهای او نشستم.
رنگینکمان، شکست و بازتاب نور در قطرات ریز آب است، به کوچکی دانه خشخاش، که در هوا معلقاند. ماجرا این است که پرتو نور سفید از رنگهای مختلف ساخته شده، از همان رنگهای رنگینکمان. این رنگها همه با هم حرکت میکنند، اما وقتی به قطرهای برمیخورند، از هم جدا میشوند و هفت پرتو کوچک پدید میآید. انگار قطره آنها را از هم جدا میکند. اگر چنین پرتوهای زیادی باشد، رنگینکمانی بزرگ و زیبا ساخته میشود. مثلاً بعد از باران.
من با دقت گوش دادم و در پایان سخنان آکادمیسین، آرام واقی کشیدم تا نشان بدهم فهمیدم و به خاطر سپردم. بعد در حیاط بزرگ خانه تابستانیمان دویدم؛ جایی که آکادمیسین با خانوادهاش تابستان را در آن گذرانده بود و البته مرا هم با خود برده بود.
خانه تابستانی واقعاً بزرگ بود، هرچند شاید فقط بهخاطر جثه کوچک من اینگونه به نظرم میرسید. در همین حال که میدویدم، با یک هیولا روبهرو شدم. کوچک بود، سیاه بود، با خارهای بلند و ردیفی از نقطههای سفید در امتداد بدنش. روی برگ گزنه میخزید. ناشناختهای روی گزنه سوزان، قطعاً بهتر است دست نزنی!
غریدم، و هیولا ایستاد، پاهای نارنجی کوچکش را زیر خودش جمع کرد و تقریباً مثل گلولهای کوچک شد. من ساکت شدم و چند دقیقه بعد آرام و با حوصله، با آن پاهای وحشتناک کوچکش، دوباره خزیدن را ادامه داد. ترسیده بودم، اما تصمیم گرفتم نگریزم و هیولا را دنبال کنم.
آن جانور ترسناک فقط حرکت نمیکرد، برگ میخورد؛ با ولع، با تمرکز و زیاد. همچنان مثل لاکپشت، ساقه را پشت سر گذاشت و پس از مدتی به چیزی عجیب تبدیل شد؛ یک کیسه کوچک. گلولهای سبز روی ساقه آویزان شد و ساکت ماند. با بینیام به آن زدم. بیجان بود و حرکت نمیکرد؛ فقط با ضربه من کمی تاب خورد. تصمیم گرفتم این موجود ناشناخته را آزمایش نکنم و کمی دورتر رفتم و نیم ساعت بعد کاملاً آن را فراموش کردم.
چند روز بعد، کاملاً تصادفی، به همان جا برگشتم و دیدم که پیله (مادرم به من گفت که اسمش پیله است) تیره شده و نرمتر شده است. نزدیک رفتم و بوییدمش؛ هیچ بویی نداشت. با خود گفتم: «عجیبها کم نمیشوند. بهتر است دورتر بروم، چون نمیدانم این چیست.»
صبح روز بعد پیله باز شد. من دوباره کنارش بودم، در حالی که پنجمین دور را دور چمنزار میدویدم، و دیدم که از میان آن پیله، مانند جوانهای که از درخت سپیدار شکوفه میزند، پروانهای بیرون میآید. بسیار زیبا بود!
دو بال قرمز توتفرنگیای درخشان با دو نوار سیاه کوچک و لکههای آبی روی هر بال. این خالها انگار تو را دنبال میکردند، هرجا که میرفتی. با این حال، اینها سؤالهای من را از بین نمیبرد. پروانه چگونه آنجا آمده بود؟ چرا؟ از کجا؟ سؤالها از آنچه میتوانستم تحمل کنم بیشتر شده بودند!
ایوان پتروویچ! ـ به آکادمیسین نگاه کردم و پارس کردم. او از روی کاغذها سر بلند کرد و روی پاشنهها نشست تا بهتر مرا ببیند.
چه شده؟ داری مرا جایی صدا میزنی؟
واق!
یعنی بله. خب، بیا برویم. نشانم بده چه چیزی تو را اینقدر شگفتزده کرده.
وقتی رسیدیم، فوراً به پروانه نگاه کرد. پروانه تقریباً از پیلهاش بیرون آمده بود و آماده بود تا با شیطنت فرار کند.
مرا آوردی تا نشانم بدهی طاووسچشم چطور از پیله بیرون میآید؟
واق!
آیا برایت جالب است که درباره پروانهها بشنوی؟
وف!
ببین. اول، پروانههای مثل همین، تخمهایشان را روی گیاهان میگذارند، بیشتر روی گزنه یا تمشک. بعد از آنها کرمها بیرون میآیند. کوچکاند و مثل کرمهای خاکی میخزند، اما در اندازهها، رنگها و شکلهای مختلف. کرمها روی برگها میخزند و آنها را میخورند. سپس جای امنی پیدا میکنند و خودشان را در شفیرهای میپیچند. داخل شفیره فرایندهای پیچیده زیادی رخ میدهد و در پایان از آن پروانهای زیبا بیرون میآید. مثل همین یکی. این شبیه افسانه است، نه؟
آکادمیسین انگشتش را زیر پاهای پروانه گذاشت. پروانه آرام قدم برداشت و روی کف دستش راه افتاد و پاهای باریک با قلابهای کوچکش را جابهجا کرد. سپس طاووسچشم ناگهان بالهای بینهایت زیبا، اما در عین حال شکنندهاش را تکان داد و به هوا برخاست.
اول به پروانه نگاه کردم، بعد به ایوان پتروویچ، گویی میگفتم: «کجا رفت؟» آکادمیسین سؤال مرا فهمید و در حالی که به دنبال زیبایی در حال پرواز نگاه میکرد، ادامه داد.
حالا رفته تا از شهد گل لذت ببرد و بعد دوباره تخم بگذارد. این چرخه زندگی پروانه است. همین است که هست. میدانی چرا کرم این پروانه خاردار است؟ این دفاع در برابر شکارچیان است. پرنده یا حشرهخوار نباید آن را بخورد، برای همین هرطور میتواند از خودش دفاع میکند. بعضی حشرهها رنگشان را به رنگهای درخشان و آشکار تغییر میدهند تا بگویند: «به من دست نزن، پشیمان میشوی!». و بعضی دیگر برعکس، خودشان را به محیط اطرافشان شبیه میکنند تا کمتر دیده شوند. طاووسچشم پروانهای بسیار درخشان و زیباست. اما آنچه ما به آن تحسین میکنیم، در واقع سپری در برابر دشمنان است.
بعد از آن، اولین قطره باران روی بینیام افتاد. دومی، سومی، پنجمی، سی و ششمی، و بعد دیگر شمارشم را گم کردم… پس سریع زیر سقف دویدم و سپس به داخل خانه رفتم. باران روی سقف میکوبید و حال خوبی داشتم. آرام شدم و زیر پهلوی گرم مادرم خوابیدم.
وقتی باران تمام شد و از خانه بیرون آمدم، روی چمن خیس غلتیدم. خیلی بازیگوشانه بود و متوجه نشدم که تا نیمکت چوبی قدیمی که در حیاطمان بود سُر خوردم. با پشتم به آن خوردم و کنجکاویام با چیزی غیرقابل توضیح برخورد کرد. ماجرا این بود که میخهای فلزی محکمی که پایههای نیمکت را به نشیمنگاه آن میخکوب کرده بودند، زنگزده شده بودند! و دوباره سؤالها: «چطور؟»، «چرا؟»، «به خاطر چه؟».
غریدم و با پنجهام زمین را کوبیدم. ناباوری و سردرگمی در درونم میجوشید و از هر مرزی از عقل فراتر میرفت. اول میخها زنگ زدند، بعد چه؟ نیمکت؟ چمن؟ حیاط؟
دو پسر ایوان پتروویچ ـ آرش و کاوه ـ مرا دیدند و نزدیک آمدند تا ببینند چه چیزی این تولهسگ کوچک را ترسانده و نگران کرده است. اما وقتی رسیدند، اولی خندید و دومی با دقت شروع به بررسی نیمکت کرد.
پیداست که تازه الان نیمکت را دیده! ـ آرش خندان گفت و روی چمن خیس افتاد و دستش را روی شکمش گذاشت.
نه، ـ کاوه قاطعانه جواب داد ـ اینجا چیز دیگری هست. اما چه چیزی؟ تختههای پوسیده و قدیمی؟ اگر روی آنها بنشینی، میپوسند و ترک میخورند؟
گرر!
پس نه. پس چه؟ میخها؟ مشکلی با میخها هست؟
واق!
آه، این را میگویی. فقط میخهای قدیمی و زنگزده. وقتش است که عوضشان کنیم، حق با توست. خیلی وقت است که باید عوض شوند.
رر!
باز هم اشتباه؟ آها! فهمیدم. تو این میخها را قبلاً سالم دیده بودی، درست است؟ درست است. یعنی میخواهی بدانی چرا عوض شدهاند؟
واق!
و تو میفهمی؟ ـ کاوه کنار من روی پاشنهها نشست.
تو طوری توضیح بده که او بفهمد ـ دوباره آرش خندید، بلند شد و رفت تا لباس عوض کند، چون لباسهایش بعد از افتادن کاملاً نامرتب شده بود.
کاوه روی همان نیمکت نشست و مرا جلوی خودش گذاشت. صبر کرد تا جایم راحت شود، دمم را دور بدنم حلقه کرده بودم ـ خوشبختانه آن موقع زیاد بزرگ نبودم ـ و شروع به توضیح کرد.
اگر هر تکه آهن را در جای مرطوب بگذاری، کمکم شروع میکند به… صبر کن، نه، اینطور نیست. فلز ممکن است دچار خوردگی شود. آهن به نوعی میسوزد و با اکسیژن حلشده در آب ترکیب میشود. بله، توبی، در آب اکسیژن هست، همان اکسیژنی که ما نفس میکشیم. نه، باز هم درست نگفتم. آیا تا به حال آتش اردو را دیدهای؟ از آن جرقه میپرد و زغال باقی میماند. زنگزدگی هم همینطور روی میخ یا سطل ظاهر میشود. و وقتی قطره خشک میشود و بخار میشود، زنگزدگی روی فلز میماند. فهمیدی؟ آب و هوا میتوانند یک تکه آهن را به آهن زنگزده تبدیل کنند. رنگش قرمز است، مثل سگ سرخ همسایه. فهمیدی؟
واق!
خب، خوب شد ـ کاوه خندید ـ برو، بدو، گردش کن.
این سه ماجرا بیشک تنها اتفاقات عجیب زندگی من نبودند. اما همینها بودند که عشق به علم را در من به وجود آوردند. بعدها وقتی ایوان پتروویچ کار میکرد، او را تماشا میکردم. گاهی او هم چیزهای مختلفی را برایم توضیح میداد، مثلاً منشور چیست، چرا برگها زرد میشوند یا سوم برای چیست. و از همه اینها یک فکر بسیار مهم گرفتم: علم نه خستهکننده است و نه دشوار، بلکه برعکس، شاد و جالب است!
پینوشت: شاید باورتان نشود که یک آکادمیسین تمامعیار به سؤالهای یک تولهسگ کوچک پاسخ بدهد. اوه! او آکادمیسینی بود که در آزمایشگاهش چند سگ از نژادهای مختلف داشت. او آنها را جز «همکاران علمیام» نمینامید. بهخاطر این سگها، خودش هم کشفیات زیادی کرد.
نام دانشمند من پاولوف است؛ ایوان پتروویچ پاولوف.