Her şey ben doğduğum gün başladı. Anne köpek başımı ve sırtımı yalayıp yanına yatırdı. Hayatta hissettiğim ilk koku onun kokusuydu, ilk tat ise sıcak ve tatlı sütün tadıydı.
Yaklaşık dokuzuncu günde, annemin sonradan anlattığına göre, bir şeyler duymaya başladım, doğduktan iki hafta sonra da sağ gözümü açtım. Sol gözüm de elbette açıldı, ama birkaç gün sonra. O zamanlar ışıkla gölgeyi zor ayırt edebiliyordum. Dört hafta sonra ise renkleri ve nesnelerin hatlarını seçmeye başladım.
O sıralarda içimde yeni bir duygu uyandı; insanların merak dediği şey. Henüz yavru bir köpekken, hayatımı etkileyen ve bana bilime karşı ilgi uyandıran bir şey oldu.
Akademisyen İvan Petroviç'in yanında yaşıyordum. Bir gün kızı Veruşa sabun köpüğü üflüyordu. İğne kadar ince, uzun bir pipetini küçük bir kutudaki sabunlu suya batırıp üflüyordu. Köpükler önce burnumdan küçük oluyordu, sonra büyüdükçe büyüyor, daha heybetli oluyordu ve artık bu bir köpük değil, koca bir köpük canavarıydı!
Derken kız pipetini sihirli bir değnek gibi salladı ve köpük rüzgarın sürüklemesiyle büyük, ev kadar bir huş ağacının yönüne doğru uçtu. Güneş, şeffaf yüzeyinde dans ediyordu ve içinden her şey görünüyordu. Ve o zaman garip bir şey fark ettim. Tek bir renk değil, birçok renk vardı. Yedi tane vardı. Şeffaf kabuğun üzerinde birbirlerine karışıyorlardı ve bu öyle büyüleyiciydi ki bir dakika donup kaldım. Sonra bu güzelliği yakalayıp annemie göstermek için peşine düştüm.
Pençelerimi gerdim, kuyruğumu salladım ve sanki toprak bana yukarı zıplayabilmem için güç verdi. Hiç o gün kadar yükseğe zıplamamıştım. Daha önce hiç tanımadığım bu nesneyi hissetmeye hazırlanıyordum, dişlerimi sıkarak bu bilinmeyen güzelliği sevgili annemе götürmeye hazırlanıyordum. Ama dilimde ve küçük siyah burnumda sadece acımsı sabun tadı kaldı ve kızın kahkahasını duydum.
Havlayınca kız yeniden gülmeye başladı. Bu birkaç kez tekrarlandı, ama çok renkli güzellik bir türlü elime, daha doğrusu dişlerime gelmedi.
Havlamama akademisyen kendisi geldi. Sakalını sıvazladı, basamaklara oturdu, kızını dizine oturttu ve gülerek anlatmaya başladı:
Anlaşılan Tobias gökkuşağını görmüş. Onu yakalamak istemiş.
Baba! Gökkuşağı nedir?
Akademisyen bir an düşündü, sonra bana baktı:
Dinle! Belki sana da yararı olur.
Sonra kıza döndü. Ben yaklaşıp ayaklarının dibine oturdum.
Gökkuşağı, havada asılı duran haşhaş tohumu kadar küçük su damlacıklarında ışığın kırılması ve yansımasıdır. Mesele şu ki beyaz ışık, gökkuşağının renklerinden oluşur. Hep birlikte giderler, ama yollarına bir damla çıktığında ayrılırlar ve yedi ışın oluşur. Sanki damla onları birbirinden ayırıyor gibi. Ve bu ışınlar çoksa büyük ve güzel bir gökkuşağı oluşur. Örneğin yağmurdan sonra.
Dikkatle dinledim ve akademisyenin konuşmasının sonunda, anladığımı ve aklımda tuttuğumu göstermek için hafifçe havladım. Sonra, yazı için ailesiyle birlikte geldiği büyük bahçe arsamızda koşmaya başladım. Tabii ki beni de yanına almıştı.
Bahçe gerçekten çok büyüktü, belki de benim boyum yüzünden öyle görünüyordu. Koşarken bir canavarla karşılaştım. Küçüktü, siyahtı, uzun dikenleri ve vücudu boyunca beyaz noktalardan oluşan sıraları vardı. Isırgan otunun yaprağı üzerinde sürünüyordu. Tanımadığın yakıcı ısırgan otunun üzerindeki bir şeye dokunmamak en iyisi!
Hırladım, canavar durdu, küçük turuncu pençelerini altına çekip neredeyse kendi etrafında kıvrıldı. Ben de sustum ve birkaç dakika sonra yavaşça, korkunç derecede küçük ayaklarını ağır ağır oynatarak yoluna devam etti. Korktum ama kaçmamaya karar verdim ve canavarı izledim.
Bu korkunç yaratık sadece yürümüyordu, yaprağı yiyordu. Açgözlülükle, dikkatle, çok fazla. Yine kaplumbağa gibi ağır ağır sapı aştı, sonra garip bir şeye dönüştü. Bir koza. Yeşil bir kozacık sapta asılı kaldı ve sessizleşti. Burnumla dokundum. Cansızdı, hareket etmiyordu. Sadece vuruşumla hafifçe sallandı. Bu şeyi denemeye cesaret edemedim ve yarım saat sonra bunu tamamen unutarak uzaklaştım.
Birkaç gün sonra yine tesadüfen aynı yere geldim ve kozanın (annem bunun adını bana söyledi) karardığını ve yumuşadığını gördüm. Yaklaşıp kokladım, bu gizemli nesnenin hiç kokusu olmadığını anladım. «Garipliklerin azalmıyor, ― diye düşündüm, ― madem ne olduğunu bilmiyorum, biraz uzaklaşayım.»
Ertesi sabah koza açıldı. Yine yakınımdaydım, çimlikte beşinci turumu atarken, tomurcuktan çıkan yaprak gibi kozadan bir kelebeğin çıktığını izledim. Çok güzeldi!
Çilek kırmızısı iki parlak kanadı vardı, her birinde iki küçük siyah şerit ve mavi noktalar. Bu benekler, nereye gitsen seni izler gibiydi. Yine de sorularım bitmedi. Kelebek orada nasıl oldu? Neden? Nereden geldi? Sorular, taşıyabileceğimden fazla oldu!
İvan Petroviç! ― diye havladım, akademisyene bakarak. O da kağıtlardan başını kaldırdı ve beni daha iyi görebilmek için çömeldi.
Ne oldu? Beni bir yere mi çağırıyorsun?
Hav!
Yani evet. Peki, gel. Seni bu kadar şaşırtan şeyi göster.
Vardığımızda hemen kelebeğe baktı. Kelebek kozasından neredeyse çıkmıştı ve izinsiz kaçmaya hazırlanıyordu.
Beni, Tavus Gözü kelebeğinin kozadan nasıl çıktığını göstermek için mi getirdin?
Hav!
Kelebekler hakkında dinlemek ilgini çeker mi?
Hav!
Bak. Önce aynı kelebekler yaprakların üzerine yumurta bırakır, çoğunlukla ısırgan otu ya da ahududu üzerine. Sonra bunlardan tırtıllar çıkar. Küçücük olurlar, solucan gibi sürünürler, ama farklı boyda, renkte ve şekilde olurlar. Tırtıllar yaprakların üzerinde sürünür ve onları yerler. Sonra saklı bir yer bulup bir pupa haline gelirler. Pupanın içinde birçok karmaşık süreç gerçekleşir ve sonunda oradan güzel bir kelebek çıkar. İşte bu da öyle, tıpkı bu. Masal gibi, değil mi?
Akademisyen parmağını kelebeğin pençelerinin altına koydu. Kelebek ağır ağır adım attı ve parmağının üzerinde ilerledi, uçlarında kancaları olan ince pençelerini oynatarak. Sonra Tavus Gözü, sonsuz derecede güzel ama bir o kadar da kırılgan kanatlarını çırpıp havalandı.
Önce kelebeğe, sonra İvan Petroviç'e baktım, sanki «Peki o nereye?» diyormuşum gibi. Akademisyen sorumu anladı ve uçup giden güzelliğe bakarak devam etti.
Şimdi nektar yemeye gitti, sonra yumurta bırakmak için. Bu kelebeğin yaşam döngüsü. Böyle işte. Biliyor musun, bu kelebeğin tırtılı neden dikenli? Bu yırtıcılara karşı korunma. Bir kuş ya da böcekle beslenen bir hayvan onu yememeli, bu yüzden elinden geleni yapıp savunuyor. Bazı böcekler rengini parlak ve dikkat çekici yapar, «Bana dokunma, pişman olursun!» demek için. Bazıları ise çevreye benzeyerek daha az fark edilmeye çalışır. Tavus Gözü çok parlak ve güzel bir kelebek. Ama hayran olduğumuz şey aslında düşmanlara karşı bir korunma.
Sonra burnuma ilk damla düştü. Ardından ikincisi, üçüncüsü, beşincisi, otuz altıncısı, sonra saymayı bıraktım... Bu yüzden hızla çatının altına, sonra da eve koştum. Yağmur çatıya vuruyordu ve iyi hissediyordum. Sıcak annemin yanında uykuya daldım.
Yağmur bitince evden fırladım ve ıslak çimenlerin üzerinde yuvarlandım. Bu çok eğlenceliydi ve farkında olmadan eski, ahşap bir banka kadar kaydım. Sırtımı çarptım ve merakım açıklanamayan bir şeye takıldı. Mesele şu ki bankın ayaklarını oturma yerine çakan sağlam metal çiviler paslanmıştı! Yine sorular: «Nasıl?», «Neden?», «Neyden dolayı?».
Hırladım ve pençemi yere vurdum. Anlamsızlık ve şaşkınlık içimde kaynıyordu, makul sınırların ötesine geçiyordu. Önce çiviler paslandı, peki sonra ne? Bank mı? Çimen mi? Arsa mı?
İvan Petroviç'in iki oğlu, Volodya ve Vitya, beni gördüler ve minik yavru köpeği bu kadar korkutup şaşırtan şeyin ne olduğuna bakmak için yanıma geldiler. Ama yaklaşınca birincisi güldü, ikincisi bankı dikkatle incelemeye başladı.
Anlaşılan bankı şimdi fark etti! ― diye kahkaha attı Volodya, soğuk ıslak çimenlerin üzerine düşüp karnını tutarak.
Hayır, ― kararlılıkla yanıt verdi Vitya, ― burada başka bir şey var. Ama ne? Çürük eski tahtalar mı? Çürümüşler ve üzerine oturulursa çatlayabilirler mi?
Rrr!
Demek değil. Peki o zaman çiviler mi? Çivilerle bir sorun mu var?
Hav!
Ah, o mu. Sadece eski paslı çiviler. Değiştirmenin vakti geldi, haklısın. Çoktan geldi.
Rrr!
Yine bu değil mi? Ah! Tamam, anladım. Çivileri normal halleriyle görmüştün, değil mi? Doğru. Yani neden değiştiklerini öğrenmek istiyorsun?
Hav!
Peki anlayacak mısın? ― diye çömeldi Vitya.
Sen ona anlaşılır şekilde anlat, ― yine güldü Volodya ve üstünü değiştirmeye gitti, çünkü düşmesinden dolayı kıyafetleri pek düzgün görünmüyordu.
Vitya bankın üzerine oturdu, beni önüne aldı, kuyruğumu simit gibi kıvırıp rahatça oturmamı bekledi; o zamanlar çok büyük değildim. Sonra anlatmaya başladı.
Herhangi bir demiri nemli bir yerde bırakırsan, yavaş yavaş başlar... Dur, hayır, öyle değil. Metal bir nesne korozyona uğrayabilir. Demir, suda çözünmüş oksijenle birleşerek yanar gibi olur. Evet Tobi, suda, nefes aldığımız oksijen vardır. Hayır, yine öyle değil. Hiç ateş gördün mü? Ateşten kıvılcımlar uçar ve kömür kalır. Aynen öyle, çivide ya da kovada pas oluşur. Ve su damlası buharlaşıp kaybolduğunda pas, demir nesnenin üzerinde kalır. Anladın mı? Su ve hava, demir parçasını paslı bir demir parçasına çevirebilir. Komşunun setteri gibi turuncu. Anladın mı?
Hav!
İşte bu iyi, ― güldü Vitya, ― git, koş, gez.
Bu üç olay, elbette hayatımdaki tek olağandışı olaylar değildi. Ama beni bilime olan sevgiye onlar yöneltti. Sonra İvan Petroviç çalışırken onu izlemeye başladım. Bazen bana da birkaç farklı şeyi açıklardı, örneğin prizmanın ne olduğunu, yaprakların neden sarardığını ya da balık sazanının neden bıyığı olduğunu. Ve bütün bunlardan çok önemli bir düşünce çıkardım: bilim sıkıcı ve zor değil, aksine eğlenceli ve ilginçtir!
Ps. Belki de bir akademisyenin küçük bir yavru köpeğin sorularını yanıtlayacağına hiç inanmadınız? Oh! Laboratuvarında birkaç farklı cins köpek bulunan, onlara «benim bilimsel çalışanlarım» dışında bir şey demeyen bir akademisyendi. Köpekler sayesinde o da birçok keşif yaptı.
Bilim insanım Pavlov'un soyadı, İvan Petroviç Pavlov'du.